Internetowa Poradnia Psychologiczna.

Opublikowano: 2022-03-29 14:41:00 | Kategoria: Podcasty | Autor: Aleksandra Jaruga

W tym odcinku podcastu Psychologonline24, nagranym w czasie napływu uchodźców z Ukrainy do Polski po ataku Rosji, mówimy o tym, że pomaganie nie oznacza brania na siebie cudzej historii, i że ludzka psychika oraz trauma wymagają czasu. Ten artykuł rozwija temat odcinka i stoi samodzielnie — nawet jeśli nie odsłuchasz podcastu, znajdziesz tu kompletną, opartą na wytycznych WHO odpowiedź na pytanie, jak pomagać osobom po traumatycznych doświadczeniach, nie szkodząc im przy okazji.

Z tego artykułu dowiesz się:

dlaczego dopytywanie o szczegóły traumatycznych przeżyć może zaszkodzić, nawet z dobrą intencją,
czym jest psychologiczna pierwsza pomoc i czym różni się od debriefingu,
dlaczego debriefing psychologiczny stracił poparcie środowiska naukowego,
co mówią międzynarodowe wytyczne o pomaganiu osobom w kryzysie,
jak realnie pomagać, nie próbując zastąpić profesjonalnej pomocy specjalistycznej.

Listen to "S01E01 O pomaganiu i Uchodźcach" on Spreaker.

Dobre intencje, które mogą zaszkodzić

Kiedy w lutym 2022 roku tysiące Polaków otworzyło swoje domy dla uchodźców z Ukrainy, wielu z nich kierowała autentyczna chęć pomocy — i naturalna ludzka ciekawość, żeby zrozumieć, przez co przeszli ludzie, których przyjęli pod swój dach. Pytania o wojnę, o to, co się wydarzyło, o straty, padały często — nie ze złej woli, a z chęci okazania zainteresowania i współczucia.

Problem w tym, że dopytywanie o szczegóły traumatycznych przeżyć, zwłaszcza wkrótce po nich, może przynieść efekt odwrotny do zamierzonego. Pomaganie nie oznacza brania na siebie cudzej historii ani domagania się, by ktoś ją opowiedział, żebyśmy mogli lepiej zrozumieć jego cierpienie — czasem najbardziej pomocną rzeczą jest dać przestrzeń, nie pytania.

Dlaczego nie warto dopytywać o szczegóły traumy

Polska psychotraumatolożka Katarzyna Podleska, pytana wprost o to, jak zachowywać się wobec uchodźców z Ukrainy, podkreślała: mniej pytać, więcej słuchać, i nie mówić "rozumiem", jeśli się czegoś nie przeżyło. Rozmowa o traumatycznym doświadczeniu, zainicjowana przez osobę pomagającą, a nie przez samą osobę poszkodowaną, niesie ryzyko ponownego uruchomienia silnych, trudnych emocji, zanim dana osoba jest na to gotowa — a bez profesjonalnego wsparcia w przetworzeniu tego, co się uruchomiło, może to bardziej zaszkodzić niż pomóc.

To nie oznacza, że trzeba unikać tematu za wszelką cenę czy udawać, że nic się nie stało — chodzi o to, kto inicjuje rozmowę o szczegółach. Jeśli osoba sama chce opowiedzieć, warto słuchać. Jeśli pomagający dopytuje z ciekawości czy potrzeby "zrozumienia", by lepiej pomóc, to sygnał, żeby się zatrzymać.

Czym jest psychologiczna pierwsza pomoc — i czym różni się od debriefingu

Przez dekady standardową praktyką po katastrofach był tak zwany debriefing psychologiczny — technika polegająca na tym, że osoby, które przeżyły traumatyczne wydarzenie, są proszone o szczegółowe, szczere opowiedzenie o tym, co się stało, zaraz po zdarzeniu, zwykle w grupie. Założeniem było, że "wyrzucenie z siebie" emocji zapobiegnie rozwojowi PTSD.

Poparcie dla tej metody mocno spadło po serii badań, w tym analiz po zamachach z 11 września 2001 roku — okazało się, że debriefing nie tylko nie chroni przed PTSD, ale w niektórych przypadkach wiąże się z wyższym ryzykiem jego rozwoju, prawdopodobnie dlatego, że zmusza układ nerwowy do konfrontacji z materiałem traumatycznym, zanim jest na to gotowy, bez odpowiedniego przygotowania i wsparcia. W odpowiedzi na te ustalenia powstała psychologiczna pierwsza pomoc (Psychological First Aid, PFA) — podejście, które, w przeciwieństwie do debriefingu, nie wymaga od osoby poszkodowanej omawiania szczegółów traumatycznego zdarzenia.

Jak działa mechanizm — zasada "zobacz, wysłuchaj, połącz"

Światowa Organizacja Zdrowia, po ocenie dowodów naukowych w 2009 roku, rekomendowała psychologiczną pierwszą pomoc, nie debriefing, jako właściwą reakcję wobec osób w silnym stresie po niedawnym kontakcie z wydarzeniem traumatycznym. PFA opiera się na prostej zasadzie: zobacz (rozpoznaj, kto potrzebuje wsparcia i jakiego rodzaju), wysłuchaj (bądź obecny i słuchaj bez naciskania na szczegóły), połącz (pomóż osobie uzyskać dostęp do podstawowych potrzeb, informacji i, jeśli potrzeba, profesjonalnego wsparcia).

Ta metoda może być stosowana przez osoby niebędące specjalistami zdrowia psychicznego — wolontariuszy, sąsiadów, rodziny przyjmujące uchodźców — właśnie dlatego, że nie wymaga prowadzenia terapii ani zbierania szczegółowego wywiadu o traumie. Jej zadaniem jest zapewnienie bezpieczeństwa, spokoju i praktycznego wsparcia, nie przetwarzanie traumatycznych wspomnień — to zadanie dla specjalisty, w odpowiednim czasie.

Co mówi współczesna psychologia

Wytyczne psychologicznej pierwszej pomocy zostały zatwierdzone przez ponad 20 międzynarodowych organizacji, w tym Lekarzy bez Granic, i są dziś standardem w reagowaniu na kryzysy humanitarne na całym świecie. Kluczowe przesłanie tych wytycznych jest zgodne z tym, co podkreśla współczesna psychotraumatologia: przetwarzanie traumy wymaga odpowiedniego tempa i gotowości osoby, która jej doświadczyła — nie można go przyspieszyć poprzez naciskanie na opowiadanie szczegółów, niezależnie od dobrych intencji pytającego.

Ważne jest też to, czego psychologia nie sugeruje: że pomaganie oznacza bierność czy dystans emocjonalny. PFA zakłada aktywną, ciepłą obecność — słuchanie, towarzyszenie, praktyczne wsparcie — po prostu bez wymuszania werbalizacji traumatycznych szczegółów, i z jasnym rozpoznaniem, kiedy sytuacja wymaga skierowania do specjalisty, nie dalszej rozmowy z osobą pomagającą nieprofesjonalnie.

Źródła: World Health Organization, War Trauma Foundation, World Vision International (2011), Psychological First Aid: Guide for Field Workers; McNally R.J., Bryant R.A., Ehlers A. (2003), Does Early Psychological Intervention Promote Recovery From Posttraumatic Stress?, Psychological Science in the Public Interest; wywiad z psychotraumatolożką Katarzyną Podleską, HelloZdrowie (2022).

Co warto wiedzieć

Mit: Im więcej dopytuję o traumatyczne przeżycia, tym lepiej okazuję zainteresowanie i wsparcie. Fakt: Dopytywanie inicjowane przez pomagającego, nie przez osobę poszkodowaną, niesie ryzyko ponownego uruchomienia trudnych emocji bez odpowiedniego przygotowania czy wsparcia w ich przetworzeniu.

Mit: "Wyrzucenie z siebie" traumatycznych wspomnień zaraz po zdarzeniu zawsze pomaga. Fakt: Badania po wydarzeniach takich jak zamachy z 11 września 2001 roku pokazały, że debriefing psychologiczny może wiązać się z wyższym, nie niższym ryzykiem PTSD.

Mit: Żeby pomóc osobie po traumie, trzeba mieć profesjonalne przygotowanie psychologiczne. Fakt: Psychologiczna pierwsza pomoc (PFA) może być stosowana przez osoby niebędące specjalistami — wolontariuszy, sąsiadów, rodziny — bo nie wymaga prowadzenia terapii ani zbierania wywiadu o traumie.

Mit: Unikanie tematu traumatycznych przeżyć za wszelką cenę jest najbezpieczniejszym podejściem. Fakt: Chodzi nie o unikanie tematu, a o to, kto inicjuje rozmowę o szczegółach — jeśli osoba sama chce opowiedzieć, warto słuchać, nie zamykać rozmowę.

Posłuchaj całego odcinka podcastu

W odcinku podcastu rozwijamy temat odpowiedzialnego pomagania osobom po traumatycznych doświadczeniach, nagrany w czasie napływu uchodźców z Ukrainy do Polski. Artykuł daje Ci fundament — podcast pokazuje, jak to wygląda w praktyce.

FAQ

Jak pomagać uchodźcom, żeby im nie zaszkodzić? Poprzez zapewnienie bezpieczeństwa, spokoju i praktycznego wsparcia, słuchanie bez naciskania na szczegóły traumatycznych przeżyć, oraz skierowanie do specjalisty, gdy sytuacja tego wymaga.

Dlaczego nie należy pytać o szczegóły traumy wojennej? Bo dopytywanie inicjowane przez pomagającego może ponownie uruchomić trudne emocje, zanim dana osoba jest gotowa je przetworzyć, bez odpowiedniego wsparcia w tym procesie.

Co to jest psychologiczna pierwsza pomoc? To rekomendowane przez WHO podejście oparte na zasadzie "zobacz, wysłuchaj, połącz" — nie wymagające omawiania szczegółów traumatycznego zdarzenia.

Czy rozmowa o traumatycznych przeżyciach zaraz po zdarzeniu pomaga, czy szkodzi? Badania po wydarzeniach takich jak zamachy z 11 września 2001 roku pokazały, że wymuszona rozmowa (debriefing) może wiązać się z wyższym ryzykiem PTSD, nie z ochroną przed nim.

Kiedy pomoc psychologiczna po traumie powinna być udzielona przez specjalistę? Gdy objawy nie ustępują po pierwszych tygodniach, nasilają się, lub gdy osoba sama zaczyna chcieć przetworzyć traumatyczne wspomnienia.

Z tego artykułu warto zapamiętać

Pomaganie nie oznacza brania na siebie cudzej historii ani domagania się jej opowiedzenia.
Debriefing psychologiczny stracił poparcie naukowe po badaniach pokazujących, że może zwiększać ryzyko PTSD.
Psychologiczna pierwsza pomoc (WHO) opiera się na zasadzie "zobacz, wysłuchaj, połącz", bez wymuszania rozmowy o szczegółach traumy.
Trauma wymaga czasu i odpowiedniego tempa przetwarzania, którego nie da się przyspieszyć dobrą intencją pytającego.
Rolą osoby pomagającej nieprofesjonalnie jest zapewnić bezpieczeństwo i wsparcie praktyczne, a przetwarzanie traumy pozostawić specjalistom, we właściwym czasie.

Powiązane artykuły

Jeżeli pomagasz osobie po traumatycznym doświadczeniu — uchodźcy, ofierze katastrofy, komuś bliskiemu po trudnym wydarzeniu — i zastanawiasz się, czy dobrze robisz, dając jej przestrzeń zamiast dopytywać o szczegóły, to dobry instynkt, poparty realnymi wytycznymi naukowymi. To bardzo częsty temat, o który pytają osoby wspierające bliskich po kryzysie, i nie musisz czuć się bezradna czy bezradny, że "nie robisz wystarczająco dużo", jeśli po prostu jesteś obecna czy obecny i słuchasz. Jeśli martwisz się o kogoś, kto przeżył traumatyczne wydarzenie, i zauważasz, że objawy się nie poprawiają albo nasilają, rozmowa z psychologiem lub psychoterapeutą, najlepiej specjalizującym się w pracy z traumą, może pomóc tej osobie przejść przez to doświadczenie w bezpiecznym tempie. Twoja rola jako osoby wspierającej jest realna i ważna — nie musisz zastępować specjalistycznej pomocy, żeby być pomocna czy pomocny.

Autor wpisu

Aleksandra Jaruga

Psycholog, Seksuolog, Certyfikowany Psychoterapeuta PTP

Konsultacja indywidualna • 250 zł

Jestem Psychologiem, Seksuologiem i Certyfikowanym Psychoterapeutą Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, pracującym w nurcie integratywnym, który łączy różne kierunki psychoterapii tak aby maksymalnie dobrze dostosować sposób pracy do potrzeb pacjenta. Zajmuję się przede wszystkim pomocą psychologiczną osobom z PTSD, ze skutkami długotrwałego stresu, lękami, fobiami, nerwicą, depresją, zaburzeniami osobowości, DDA i DDD, oraz interwencją kryzysową w trudnych momentach życia. Przez wiele lat pracowałam z żołnierzami i prowadziłam Punkt Konsultacji Psychologicznej dla Rodzin, Centrum Interwencji Kryzysowej JW. Jestem założycielem pierwszej w Polsce poradni online Psychologonline24 oraz gabinetów SENS w Rzeszowie. Prowadzę podcast psychologiczny Psychologonline24 dostępny na Youtube i Spotify.

Zobacz profil Umów wizytę

Zakres pomocy